บรรยากาศและกิจกรรมทางวัฒนธรรมชุมชนบ้านท่าโพ

ศิลปวัฒนธรรม · บ้านท่าโพ

เพลงพื้นบ้านท่าโพ

ร้องรำถ่ายทอดวิถีชุมชน — พิษฐาน ชักเย่อ โลม และบทเพลงที่สืบทอดในงานประเพณี ตำบลท่าโพ อำเภอหนองขาหย่าง

ความเป็นมา

เพลงพื้นบ้านกับวิถีชาวนา

เพลงพื้นบ้าน

บทเพลงพื้นบ้าน เป็นสิ่งที่บ่งบอกถึงความสุข และแสดงถึงสภาพความเป็นอยู่ตลอดจนวัฒนธรรมของสังคม วิถีชีวิต ของคนไทยในอดีต เป็นสังคมเกษตรกรรม มีการทำนา ปลูกข้าวปลูกพืชผักเป็นอาหาร ลักษณะนิสัยเป็นคนใจกว้าง โอบอ้อมอารี เอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ เมื่อมีงานใหญ่ต้องพึ่งแรงคน จำนวนมาก จะช่วยกันทำโดยไม่มีค่าจ้าง เรียกว่า “ลงแขก” เมื่อเหน็ดเหนื่อยก็จะคลายความเหนื่อยด้วยการร้องรําทำเพลงให้คลายเหนื่อยเกิดความสนุกสนานกับงาน เกิดความรักความสามัคคีในหมู่คณะ ทำให้งานในท้องไร่ท้องนาสำเร็จ ลงด้วยหยาดเหงื่อผสมรอยยิ้ม เพลงพื้นบ้านจึงเกิดตามวิถี ชีวิตของชาวไร่ชาวนา ที่แต่งขึ้นเพื่อใช้ประกอบในพิธีกรรม ต่าง ๆ และเพลงพื้นบ้านที่เล่นเพื่อความสนุกสนาน มีการสืบสานกันต่อมาจนเป็นวัฒนธรรมพื้นบ้าน ซึ่งมีความแตกต่างกันไปตามวิถีการดำเนินชีวิต และความเชื่อของแต่ละท้องถิ่น

เพลงพื้นบ้านเกิดจากการลงแขก การทำนา และงานมงคล — คลายเหนื่อยด้วยเสียงร้องและรำวง

เอกลักษณ์ท่าโพ

เพลงพื้นบ้านท่าโพ

ฟื้นฟูจากรุ่นสู่รุ่น สู่กลุ่มอนุรักษ์และเวทีเทศกาล

บทเพลงเด่น

พิษฐาน ชักเย่อ โลม กรุ่น เกี่ยวข้าว บวชนาค และรำวงโบราณ

จังหวะชีวิต

สงกรานต์ งานนา งานบุญ — ร้องโต้ตอบเป็นคู่ มีพ่อเพลง แม่เพลง และลูกคู่

การสืบสาน

กลุ่มอนุรักษ์เพลงพื้นบ้านท่าโพ นำโดยชาวบ้านที่อุทิศแรงถ่ายทอดให้รุ่นหลาน

เพลงพื้นบ้านท่าโพ เป็นศิลปวัฒนธรรมพื้นบ้านที่ชาวบ้านท่าโพร้องและเล่นสืบทอดกันมาหลายชั่วอายุคน เช่น เพลงพิษฐาน เพลงชักเย่อ เพลงโลม ฯลฯ

ปี พ.ศ. 2522 อาจารย์สำเริง รงค์ทอง อดีตอาจารย์ใหญ่โรงเรียนวัดพันสี ได้ฟื้นฟูการเล่นเพลงพื้นบ้านท่าโพขึ้น โดยชักชวนพ่อเพลง แม่เพลง และผู้สนใจในหมู่บ้านท่าโพทั้งชายและหญิงมาฝึกซ้อมจนสามารถ ร้องรําถ่ายทอดให้คนชม จนเป็นที่รู้จักแพร่หลายทั่วไป

“เพลงพื้นบ้านท่าโพนั้น เป็นวัฒนธรรมและการละเล่นที่สืบทอดกันมาหลายชั่วอายุ นิยม เล่นกันในเทศกาลสงกรานต์ของทุกปี เนื้อหาของเพลงที่ร้องส่วนใหญ่เป็นเรื่องเกี่ยวกับการเกี้ยวพาราสีระหว่างฝ่ายชายและฝ่ายหญิง”

บทเพลงพื้นบ้านที่ร้องเล่นกันมานาน มีดังนี้

1. เพลงพิษฐาน 2. เพลงชักเย่อ3. เพลงโลม 4. เพลงกรุ่น5. เพลงฮิลเลเล 6. เพลงระบำ7. เพลงบวชนาค 8. เพลงเกี่ยวข้าว9. เพลงกล่อมลูก 10. เพลงรำสวด11. เพลงแห่นางแมว 12. เพลงรำวงโบราณ

ปัจจุบันเพลงพื้นบ้านท่าโพ ได้รับการสืบทอดต่อไปยังชาวบ้านท่าโพ โดยได้ร่วมกันก่อตั้ง กลุ่มอนุรักษ์เพลงพื้นบ้านท่าโพ โดยมีนายสุรพงศ์ ทิพย์ศิริ เป็นหัวหน้ากลุ่ม เป็นการ สืบสานและอนุรักษ์เพลงพื้นบ้านท่าโพมิให้สูญหาย และยังสามารถนําการแสดงเพลงพื้นบ้านท่าโพต่อไป

จัดหมวด

ประเภทของเพลงพื้นบ้าน

เพลงพื้นบ้านสามารถแบ่งออกเป็นประเภทต่างๆ ได้หลายแบบ เช่น

1. แบ่งตามภูมิภาค เช่น เพลงพื้นบ้านภาคกลาง เพลงพื้นบ้าน ภาคอีสาน

2. แบ่งตามวัยของผู้เล่น เช่นเพลงเด็ก เพลงผู้ใหญ่

3. แบ่งตามเทศกาล เช่น เทศกาลสงกรานต์ เทศกาลทำนา เป็นต้น

4. แบ่งตามธรรมเนียมการเล่น เช่น เพลงพิธีกรรม เพลงปฏิพากษ์

ศัพท์เพลง

ความหมายของคำในเพลงพื้นบ้าน

1. พ่อเพลง หมายถึง ผู้ร้องนําฝ่ายชาย

2. แม่เพลง หมายถึง ผู้ร้องนําฝ่ายหญิง

3. ลูกค้า หมายถึง ผู้ที่มีหน้าที่ร้องรับ ร้องซ้ำความ หรือร้อง สอดแทรก ขัดจังหวะ และทำหน้าที่ให้จังหวะผู้ร้อง เช่น ปรบมือตีกรับ ตีฉิ่ง

4. ครูเพลง หมายถึง ผู้ที่เป็นครู ทั้งที่มีตัวจริงและเป็นความเชื่อในด้านจิตและวิญญาณ จะเป็นใครก็ได้ที่ให้ความ รู้ในเรื่องกลอน การร้องการรําและแม้กระทั่งให้ความรู้ด้าน อื่น ๆ ที่สามารถเอามาใช้ในการขับกลอน ก่อนจะเล่นก่อนจะร้องต้องบูชาครูหรือไหว้ครูเสียก่อน และในปีหนึ่ง ๆ จะต้องมีพิธีไหว้ครูและครอบครูสำหรับนักเพลงรุ่นใหม่ ๆ

5. ครูพักลักจำ หมายถึง ผู้ร้องที่ไม่ได้ฝากตัวเป็นศิษย์กับ ครูเพลง หากแต่ได้ยิน ได้ฟังแล้ว เก็บเอามาร้อง มาฝึก หัดร้องเองจนชํานาญ สามารถร้องเล่นเองได้

คลังบทเพลง

บทเพลง วิธีเล่น และเนื้อร้อง

รวมลักษณะการแสดงและเนื้อร้องจากเอกสารชุมชน — อ่านยาว แนะนำเลื่อนตามหัวข้อเพลงในย่อหน้า

เพลงพื้นบ้านท่าโพที่เล่นกันอยู่แต่เดิมนั้นมีหลายชนิด เช่น เพลงพิษฐานเพลงโลม เพลงชักเย่อ เพลงกรุ่น เพลงฮิลเลเล เพลงเกี่ยวข้าว เพลงรำวงโบราณเพลงกล่อมลูก หรือเพลงกล่อมเด็ก เพลงรำสวด และเพลงประกอบการละเล่นพื้นบ้านจำนวนคนเล่น จะมีกี่คนก็ได้ มีลีลาการร่ายรำไปตามจังหวะและทำท่าทางประกอบตามเนื้อร้องของบทเพลงนั้น ๆ โดยใช้กลองรำมะนาเป็นเครื่องประกอบจังหวะ

การแต่งกาย ทั้งชายและหญิงส่วนใหญ่จะสวมเสื้อคอกลมลายดอก และนุ่งโจงกระเบนการเล่นจะร้องรำเป็นคู่ชายหญิง มีลูกคู่ร้องรับ

ลักษณะการเล่นเพลงพื้นบ้านท่าโพ จะแตกต่างกันไปตามบทเพลงดังนี้

เพลงพิษฐาน

เพลงพิษฐาน เป็นเพลงที่ใช้เล่นในเทศกาลตรุษสงกรานต์ หลังจากทำบุญตักบาตรแล้ว หนุ่มสาว ผู้เฒ่าผู้แก่ และเด็กๆ จะนำดอกไม้ ธูปเทียนเข้าไปในโบสถ์ มือถือดอกไม้ ประนมมืออยู่หน้าพระประธาน โดยนั่งแยกกันเป็นสองฝ่าย คือฝ่ายชาย และฝ่ายหญิงฝ่ายชายจะเริ่มร้องเพลงพิษฐานหรืออธิษฐานขึ้นก่อน แล้วคนอื่น ๆ จะเป็นลูกคู่ร้องรับต่อไปฝ่ายหญิงจะร้องแก้บ้าง แล้วลูกคู่ร้องรับ สลับกับกันไป

ร้องเพลงพิษฐาน

เนื้อร้องเพลงพิษฐาน

(ชาย) พิษฐานเอย มือหนึ่งถือพาน ถือพานด้วยดอกลำไย

เกิดมาชาติใดแสนใด ขอให้ได้เป็นคนไทย

(ลูกคู่) พิษฐานวานไหว้ ขอให้ได้เหมือนใจเราคิด พิษฐานเอย

ดอกเอย วิมาน ขอให้พานพบเอย ดอกเอยผอบ ขอให้พบพานเอย

(หญิง) พิษฐานเอย มือหนึ่งถือพาน ถือพานด้วยดอกคูณ

เกิดมาชาติใดแสนใด ขอให้เป็นคนใจบุญ

(ลูกคู่) พิษฐานวานไหว้ ขอให้ได้เหมือนใจเราคิด พิษฐานเอย

ดอกเอย วิมาน ขอให้พานพบเอย ดอกเอยผอบ ขอให้พบพานเอย

ฯลฯ

เพลงชักเย่อ

เพลงชักเย่อ นับว่าเป็นเพลงพื้นบ้านท่าโพที่แท้จริง เนื่องจากยังไม่เคยพบการเล่น ในท้องถิ่นอื่น เพลงชักเย่อใช้ร้องรำท่อนการเล่นชักเย่อ เล่นในเทศกาลตรุษสงกรานต์

วิธีการเล่น แบ่งผู้เล่นเป็น 2 ฝ่าย คือฝ่ายชาย และฝ่ายหญิง มีพ่อเพลง แม่เพลงร้องนำและมีลูกคู่ร้องรับ ผู้ร้องนำทั้งชายและหญิงต้องออกมาร้องและรำอยู่กลางวง ร้องแก้กันมีลูกคู่ร้องรับสลับกันเป็นคู่ ๆ สุดท้ายทั้งฝ่ายชายและฝ่ายหญิงจะเกาะเอาต่อกันหัวหน้าฝ่ายชายกับหัวหน้าฝ่ายหญิงจับมือกัน โยกตัวไปตามจังหวะเพลง แล้วดึงกันแบบการเล่นชักเย่อ ฝ่ายใดสามารถดึงฝ่ายตรงข้ามไปทางฝ่ายตนได้ เป็นฝ่ายชนะ

เนื้อร้องเพลงชักเย่อ

(ชาย) มาชักเย่อกันเอย เสมอที่ต้นข่อย มาเจอสาวสาวน้อย (ซ้ำ)

เอ๋ยเรามาชวนเล่นชักเย่อกันเอย

(ลูกคู่) เอ่อระเหยกันเอ๋ย เอ๋ยเรามาชวนเล่นชักเย่อกันเอย ฮ้าไฮ้

(หญิง) มาชักเย่อกันเอย เสมอที่ต้นข่อย มาเจอหนุ่มหนุ่มน้อยน้อย (ซ้ำ)

เอ๋ยเรามาชวนเล่นชักเย่อกันเอย

(ลูกคู่) เอ่อระเหยกันเอ๋ย เอ๋ยเรามาชวนเล่นชักเอ่อกันเอย ฮ้าไฮ้

(ชาย) ชักหรือแม่หรือ แม่โพพันไม้แม่ไผ่พันมือ (ซ้ำ)

ให้น้องยื่นมือมาเอย

(ลูกคู่) เอ่อระเหยกันเอ๋ย แม่โพพันไม้แม่ไผ่พ้นมือ

ให้น้องยื่นมือมาเอย ฮ้าไฮ้

(หญิง) ชักหรือพ่อหรือ พ่อโพพันไม้พ่อไผ่พ้นมือ (ซ้ำ)

พ่อแม่เขายอมให้หม่อมแล้วหรือ พ่ออย่ามาดื้อมาดึงเอย

(ลูกคู่) เอ่อระเหยกันเอ๋ย พ่อแม่เขายอมให้หม่อมแล้วหรือ

พ่ออย่ามาดื้อมาดึงเอย ฮ้าไฮ้

(ชาย) มาเถิดเอ๋ยมาแม่ก็มา อย่ามัวหน่วงหนักหน่วงหนักชักช้า (ซ้ำ)

ขอเชิญแม่มาเถิดเอย

(ลูกคู่) เอ่อระเหยกันเอ๋ย อย่ามัวหน่วงหนักหน่วงหนักชักช้า

ขอเชิญแม่มาเถิดเอย ฮ้าไฮ้

(หญิง) มาเถิดเอ๋ยมาพ่อก็มา อย่ามัวหน่วงหนักหน่วงหนักชักชักช้า (ซ้ำ)

มาฟังฉันว่าเถิดเอย

(ลูกคู่) เอ่อระเหยกันเอ๋ย อย่ามัวหน่วงหนักหน่วงหนักชักช้า

มาฟังฉันว่าเถิดเอย ฮ้าไฮ้

(พร้อมกัน) มาชักเย่อกันเอย เสมอที่ต้นกุ่ม พวกเราสาวสาวหนุ่มหนุ่ม (ซ้ำ)

เรามาจับกลุ่มชักเย่อกันเอย

เอ่อระเหยกันเอ๋ย พวกเราสาวสาวหนุ่มหนุ่ม

เรามาจับกลุ่มชักเย่อกันเอย (ซ้ำ) ฮ้าไฮ้

เพลงโลม

เพลงโลมหรือเพลงช้าเจ้าโลม เป็นเพลงพื้นบ้านประเภทเพลงปฏิพากย์ เนื้อร้องเป็นการเกี้ยวพาราสีกันระหว่างชายกับหญิง

วิธีการเล่น ผู้ล่นฝ่ายชายและฝ่ายหญิงตั้งวงหรือแถว แบ่งเป็นฝ่ายชายและฝ่ายหญิงคนร้องนำฝ่ายชายและหญิงจะเข้าอยู่ในวงทีละคู่ ร้องโต้ตอบกันและรำไปด้วย การร้องจะคล้ายเพลงชักเย่อ แต่ลูกคู่รับต่างกัน เนื้อพลงเปรียบอาการของนางช้าง ใช้คำพูดลองแง่สองง่ามให้คิด และว่ากันเจ็บ ๆ โดยขึ้นต้นด้วยคำว่า โลมแม่โลม หรือ โลมพ่อโลม

เนื้อร้องเพลงโลม

(ชาย) โลมแม่โลม เปรียบเหมือนเอยนางช้างเข้ามาโลมต้นมะม่วง

(ลูกคู่) เปรียบเหมือนเอยนางช้างเข้ามาโลมต้นมะม่วง

(ชาย) น้องพูดกับพี่ไว้ว่าอย่างไร พี่อยากตายเมื่อถูกคนสวยหลอกลวง

(ลูกคู่) เอ๋ยโอระหัดชัดช้า ขขับออกไปไถลลงมา ขยับออกไปไถลลงมา

สองมือก็คว้าลมเอย โลมงัว โลมงา สุดปัญญาของพี่แล้วหนา

จนปัญญาของพี่แล้วหนา สองมือก็คว้าลมเอย

(หญิง) โลมพ่อโลม เปรียบเหมือนเอยนางช้างเข้ามาโลมดอกสัก

(ลูกคู่) เปรียบเหมือนเอยนางช้างเข้ามาโลมดอกสัก

(หญิง) โลมน้องอย่างไรมันก็ไม่ได้เพราะฉันมีคนรัก

(ลูกคู่) เอ๋ยโอระหัดชัดช้า ขยับออกไปไถลลงมา ขยับออกไปไถลลงมา สองมือก็คว้าลมเอย โลมงัว โลมงา

ปลาสลิดไปติดเอาหน้า ผู้ชายเป็นบ้าโลมเอย (ซ้ำ)

(ชาย) โลมแม่โลม เปรียบเหมือนเอยนางช้างเข้ามาโลมต้นประดู่

(ลูกคู่) เปรียบเหมือนเอยนางช้างเข้ามาโลมต้นประดู่

(ชาย) โลมพี่ไปนัก เอ๋ยมันขี้มักจะได้เป็นคู่

สุดปัญญาของพี่แล้วหนา จนปัญญาของพี่แล้วหนา สองมือก็คว้าลมเอย

(หญิง) โลมพ่อโลม เปรียบเหมือนเอยนางเข้ามาโลมอบเชย

(ลูกคู่) เปรียบเหมือนเอยนางช้างเข้ามาโลมอบเชย

(หญิง) โลมน้องไปนักเอ๋ยมันขี้มักจะชวดไปเลย

(ลูกคู่) เอ๋ยโอระหัดชัดช้า ขยับออกไปไถลลงมา ขยับออกไปไถลลงมา

สองมือก็คว้าลมเอย โลมงัว โลมงา ปลาสลิดไปติดเอาหน้า ผู้ชายเป็นบ้าโลมเอย (ซ้ำ)

เพลงกรุ่น

เพลงกรุ่น เป็นเพลงพื้นบ้านท่าโพ ที่ใช้ร้องเล่นกันในเทศกาลตรุษสงกรานต์ลักษณะเป็นเพลงร้องโต้ตอบกันระหว่างชายกับหญิงวิธีการเช่น พ่อเพลงเพลงจงจะออกมาร้องรำกลาวาง ลูกคู่ปรบมือ และร้องรับ

เนื้อร้องเพลงกรุ่น

(ชาย) กรุ่นฉันเอย สาลีกระไรกระท่อมกรุ่น

(ลูกคู่) กรุ่นฉันเอย สาลีกระไรกระท่อมกรุ่น

(ชาย) กวดน้ำคว่ำขัน เรามาพบกันเถิดนะแม่คุณ

(หญิง) กรุ่นฉันเอย สาลีกระไรกระท่อมกรุ่น

(ลูกคู่) กรุ่นฉันเอย สาลีกระไรกระท่อมกรุ่น

(หญิง) กวดน้ำคว่ำขัน ให้พี่นอนฝันไปเถิดพ่อคุณ

(ชาย) กรุ่นฉันเอย สาลีกระไรกระท่อมกรุ่น (ลูกคู่รับ)

วันนี้มาพบคนสวย รับรักพี่ด้วยเถิดนะแม่คุณ